Depo ve Hangar İçin Çelik mi, Betonarme mi?

Depo ve hangar için çelik mi, betonarme mi sorusunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur; karar açıklığa, yüksekliğe, kullanım biçimine ve takvime göre verilir. Geniş ve kolonsuz bir iç alan, kısa yapım süresi ya da ileride genişleme isteniyorsa çelik çoğu zaman öne çıkar. Çok katlı kullanım, ağır döşeme yükleri ya da taşıyıcı sistemin ek koruma olmadan yangına dayanması öncelikliyse betonarme (yerinde dökme ya da prefabrik) değerlendirilir. Her iki sistem de Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'ne göre tasarlandığında yönetmeliğin öngördüğü güvenlik düzeyini sağlar; asıl fark ağırlıkta, sürede ve maliyet kalemlerinde ortaya çıkar.

Kısaca: hangi durumda hangisi?

• Çelik öne çıkar: İç alanda ara kolon istemiyorsanız (raf düzeni, forklift koridoru, araç ya da makine girişi), işin kısa sürede bitmesi gerekiyorsa, yapıyı ileride büyütmeyi planlıyorsanız.
• Betonarme öne çıkar: Çok katlı bir depo ve ağır döşeme yükleri söz konusuysa, taşıyıcı sistemin yangına beton örtüsüyle kendiliğinden dayanması isteniyorsa.
• Prefabrik betonarme: Kolon ve kirişleri fabrikada üretilip sahada birleştirilen betonarmedir. Büyük ve tekrar eden ölçülerdeki depo ve fabrikalarda sık kullanılır; elemanlar ağır olduğu için nakliye ve vinç baştan planlanır.

Çelik ve betonarme yan yana

Ölçüt	Çelik	Betonarme (yerinde dökme ya da prefabrik)
Kolonsuz açıklık	Geniş açıklıklar ara kolon olmadan geçilebilir	Açıklık büyüdükçe ara kolon ya da prefabrik, ön gerilmeli kiriş gerekir
Yapım süresi	İmalat atölyede yürürken sahada temel yapılabilir; montaj hızlıdır	Yerinde dökmede kalıp, donatı, döküm ve betonun dayanım kazanması beklenir; prefabrikte elemanlar fabrikada üretilir
Yapının ağırlığı	Hafiftir; temele ve deprem hesabına giren kütle küçüktür	Ağırdır; temel ve deprem yükü buna göre büyür
Deprem	Deprem yönetmeliğinin 9. bölümüne göre tasarlanır	Yerinde dökme betonarme 7., prefabrik (önüretimli) betonarme 8. bölüme göre tasarlanır
Yangın	Yanmaz ama yüksek sıcaklıkta dayanımını kaybeder; yönetmeliğin istediği yerlerde boya, sıva ya da kaplamayla korunur	Beton örtüsü (paspayı) sayesinde yangına kendiliğinden dayanır
Korozyon ve bakım	Boya ya da galvanizle korunur; boya sistemi ortama göre seçilir ve düzenli kontrol ister	Donatıyı beton örtüsü korur; çatlak ve donatı korozyonu izlenir
Genişletme ve değişiklik	Cıvatalı birleşimler sayesinde genişletmek ve değiştirmek genellikle daha kolaydır	Genişletme ve yeni açıklık açma statik değerlendirme ister, daha zahmetlidir
Maliyeti belirleyen kalemler	Tonaj, yüzey koruma, gerekiyorsa yangın yalıtımı, kaplama, montaj vinci	Beton ve donatı miktarı, kalıp, temel büyüklüğü, süre; prefabrikte nakliye ve vinç

Genel bir karşılaştırmadır; projenizde doğru sistem statik hesapla belirlenir.

Açıklık ve iç alan: depoda neden belirleyici?

Depo ve hangarlarda iç alanın nasıl kullanılacağı, taşıyıcı sistemi seçmenin ilk ölçüsüdür. Raf sıraları, forklift koridorları, makine yerleşimi ya da araç ve uçak girişi ara kolonlara göre değil, işin kendisine göre planlanmak istenir. Çelikte geniş açıklıklar çatı makası ya da dolu gövdeli kirişlerle ara kolon olmadan geçilebilir. Betonarmede açıklık büyüdükçe ya ara kolon gerekir ya da prefabrik, ön gerilmeli kirişlere geçilir.

Açıklığın yanında yüksekliği de birlikte düşünün. Raf sisteminin, köprülü vincin ve kapıların ölçüsü saçak yüksekliğini belirler. Köprülü vinç planlanıyorsa vinç yükü baştan statik hesaba girer; bu, çelikte tonajı, betonarmede kolon ve kiriş boyutlarını değiştirir.

Deprem: hesap aynı yönetmeliğe göre, fark ağırlıkta

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), her taşıyıcı sistem için ayrı bir bölümde tasarım kuralı koyar: yerinde dökme betonarme binalar 7., önüretimli (prefabrik) betonarme binalar 8., çelik binalar 9. bölümde ele alınır. Yönetmeliğe göre tasarlanıp uygulanan üç sistem de yönetmeliğin öngördüğü güvenlik düzeyini sağlar. "Çelik mi daha sağlam, betonarme mi?" sorusunun cevabı bu yüzden malzemede değil, doğru hesapta ve doğru uygulamadadır.

Ağırlık farkı ise hesaba doğrudan yansır. Yönetmeliğin eşdeğer deprem yükü yönteminde binaya etkiyen toplam deprem yükü, binanın toplam kütlesiyle çarpılarak bulunur (TBDY 4.7.1). Diğer koşullar aynıyken hafif bir yapıya daha küçük bir deprem yükü gelir; bu da temel boyutlarına yansır. Hatay gibi deprem tehlikesi yüksek bölgelerde bu fark daha da önem kazanır. Çeliğin bir avantajı da sünek olmasıdır: kırılmadan önce büyük şekil değiştirebilir.

Yangın: yönetmelik çelik ve betonarme için ne istiyor?

Çelik yanmaz, ama yüksek sıcaklıkta taşıma gücünü kaybeder. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik bu yüzden çelik yapılar için ayrı bir kural koyar (md. 23/4):

• Çevreye yangın yayma tehlikesi olmayan ve içindeki yanıcı maddeler yangında çelik elemanlarda 540 °C üzerinde bir sıcaklık artışına yol açmayacak çelik yapılar yangına karşı dayanıklı kabul edilir.
• Alanı 5.000 m²'den az olan tek katlı yapılar hariç, diğer çelik yapılarda çeliğin sıcaktan uygun şekilde yalıtılması gerekir.
• Yalıtım; yangına dayanıklı püskürtme sıva, yangına dayanıklı boya, yangına dayanıklı malzemeyle sarma, kutuya alma ya da kütlesel yalıtım şeklinde yapılabilir.

Betonarmede koruma beton örtüsüyle sağlanır. Aynı maddeye göre betonarme elemanların 120 dakika yangına dayanabilmesi için en dıştaki donatı ile beton yüzeyi arasındaki net beton örtüsü kolonlarda en az 35 mm, kirişlerde 25 mm, döşemelerde en az 20 mm olmalıdır (md. 23/5). Bu yüzden betonarmede ek bir yangın kaplaması çoğu zaman gerekmez; çelikte ise yalıtım gerekiyorsa maliyete ayrı bir kalem olarak girer.

Korozyon ve bakım

Çelik, boya ya da sıcak daldırma galvanizle korunur. Boya sistemi, yapının bulunduğu ortamın korozyon etkisine ve boyanın ne kadar süre dayanması istendiğine göre seçilir; boya sistemleri için TS EN ISO 12944 serisi, sıcak daldırma galvaniz için TS EN ISO 1461 esas alınır. Kıyıya yakın ve sanayi bölgelerindeki yapılarda koruma daha ağır seçilir. Seçilen sistem ne olursa olsun, boyanın düzenli olarak kontrol edilmesi ve hasar gören yerlerin onarılması gerekir.

Betonarmede donatıyı beton örtüsü ve beton kalitesi korur. Deniz kenarında ve tuzlu ortamlarda beton örtüsü ve beton sınıfı buna göre seçilir; çatlaklar ve donatı korozyonu belirtileri izlenir.

Süre ve iş programı

Çelik yapıda parçalar atölyede üretilirken sahada temel ve ankraj işleri yapılabilir. Parçalar sahaya hazır gelir ve cıvatayla birleştirilir. Yerinde dökme betonarmede her bölüm için kalıp, donatı ve döküm yapılır, betonun dayanım kazanması beklenir. Prefabrikte elemanlar fabrikada üretilir; ağır elemanların nakliyesi ve büyük vinçle montajı iş programına göre planlanır.

Takvim önemliyse yalnızca montaj süresini değil, bütün iş programını karşılaştırın: proje onayı, imalat, temel, montaj, çatı ve cephe kaplaması birlikte planlanır. Yapıyı erken kullanmaya başlamanın getirisi, bazı projelerde sistem seçimini tek başına belirler.

Maliyet: metrekare fiyatını değil, toplam tutarı karşılaştırın

Çelik ile betonarmeyi metrekare fiyatıyla karşılaştırmak yanıltıcıdır; iki sistemin maliyet kalemleri birbirinden farklıdır. Karşılaştırmayı aynı kapsam üzerinden yapın ve tekliflerde şu kalemlerin yazıp yazmadığına bakın:

• Temel ve zemin betonu: Hangi teklifte dahil, hangisinde değil? Ağır sistemde temel büyür.
• Yangın yalıtımı: Çelik yapınız yönetmeliğe göre yalıtım gerektiriyor mu? Gerektiriyorsa teklifte var mı?
• Yüzey koruma: Boya sistemi ve kalınlığı ya da galvaniz yazıyor mu?
• Çatı ve cephe kaplaması: Panel türü ve kalınlığı yazıyor mu?
• Montaj vinci ve nakliye: Fiyata dahil mi?
• Süre: Yapıyı ne zaman kullanmaya başlayabileceksiniz?
• Genişleme: İleride büyütmeyi planlıyorsanız bunun maliyeti hangi sistemde daha düşük?

Çelik fiyatı piyasaya göre değişir; Güvengrup Yapı'da teklif fiyatı sipariş ve avansla sabitlenir. Çelik tekliflerini nasıl okuyacağınızı Çelik konstrüksiyon m² fiyatı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Üç örnek, üç farklı öncelik

Durum	Öne çıkan ölçüt	Değerlendirme
Bursa'da bir organize sanayi bölgesinde, raf sistemli tek katlı lojistik deposu; iki yıl içinde genişleme planı var	Kolonsuz alan, hız, genişleme	Çelik öne çıkar. Depo tek katlı ve alanı 5.000 m²'den azsa çeliğin yangın yalıtımı şartının dışında kalır; binanın diğer yangın şartları ayrıca belirlenir.
Çanakkale'de kıyıya yakın bir tarım ürünleri deposu	Korozyon ve bakım	Çelik seçilirse boya sistemi ya da galvaniz kıyı ortamına göre belirlenir ve bakım planlanır; betonarmede beton örtüsü ve beton sınıfı buna göre seçilir.
Hatay'da ağır malzeme depolanacak iki katlı bir depo	Ağır döşeme yükü ve deprem	Döşeme yükü büyükse betonarme ya da çelik-beton kompozit döşeme değerlendirilir. Hafif bir çatı ve taşıyıcı sistem deprem yükünü küçültür; hangi sistem seçilirse seçilsin tasarım deprem yönetmeliğine göre yapılır.

Bu örnekler varsayımsaldır; gerçek bir projeyi anlatmaz. Her projede doğru sistem statik hesapla belirlenir.

Çelik depo ve hangar işlerinde nasıl çalıştığımızı çelik hangar ve depo yapımı sayfamızda anlattık.

Doğru seçim için hangi bilgileri hazırlamalısınız?

Sistemi birlikte seçebilmek için teklif talebinize şunları ekleyin:

• Konum: il, ilçe ve mümkünse parselin yeri. Kar, rüzgâr ve deprem yükleri buna göre hesaplanır.
• Kullanım: depolanacak malzeme, raf düzeni, forklift ve araç trafiği, köprülü vinç ihtiyacı.
• Ölçüler: taban alanı, istenen kolonsuz açıklık, saçak yüksekliği, kat sayısı ve döşeme yükü.
• Takvim ve genişleme: yapıyı ne zaman kullanmak istediğiniz ve ileride büyütme planınız.
• Elinizdekiler: varsa mimari proje, zemin etüdü ve vaziyet planı.

Bu bilgilerle teklif formumuzdan talep gönderebilirsiniz; teklif taleplerine 24 saat içinde dönüş yapıyoruz.